Een half jaar voor hij afscheid nam van de Wetstraat sloeg Covid-19 meedogenloos toe en kreeg Philippe De Backer de allerzwaarste opdracht uit zijn politieke loopbaan voor de kiezen. De paniek gierde door België en de rest van Europa. Hij moest ons land zo snel mogelijk aan genoeg mondmaskers en coronatests helpen. Zes maanden lang voerde De Backer oorlog tegen het coronavirus.
De Backer trok twaalf lessen die hij meegeeft voor deze en volgende crisissen, zodat eender wie aan crisisbeheer moet doen, gewapend is om deze zware taak aan te vatten.
Download nu onze gratiswhitepaper zodat u aan de slag kan gaan.
‘Hij bezit de zeldzame kwaliteiten van de vrije denker: compromisloos, bereid om alleen te staan, oprecht, afkerig van schijn en met een onverbiddelijke pen.’ Zo beschrijft Tinneke Beeckman George Orwell in haar inleidend essay bij Over waarheid. Orwells naam ligt weer op iedereens lippen, van links tot rechts. Toepasselijk, aangezien Orwell — hoewel zelf overtuigd links — niemand spaarde in zijn kritiek. Hij was vaak zelfs harder voor de eigen zijde, dan voor de andere. Merkwaardig? ‘Orwell lijkt die waarschuwing voor het rechtse totalitarisme haast overbodig te vinden: de brutaliteit, het machtsvertoon, de leugenachtigheid zijn zeer opzichtig aanwezig,’ schrijft Beeckman.
Over waarheid bevat een selectie van George Orwells vooruitziende, heldere en stimulerende geschriften over waarheid en leugen. Het is een bloemlezing uit Orwells novellen en essays over onderwerpen zoals populisme, wreedheid en oneerlijkheid in de politiek, nationalisme en partijdigheid, politiek bedrog, een gecentraliseerde pers, zelfcensuur, het verkrijgen van macht door fraude, onduidelijk taalgebruik, ‘newspeak’ en ‘doublethink’.
Hieronder twee fragmenten. Het eerste over geschiedschrijving en waarheid, uit Looking Back on the Spanish War. Het tweede uit de commentaar die Orwell gaf bij de publicatie van een van zijn bekendste werken, Animal Farm.
Wat bijzonder is aan onze eigen tijd, is dat men de idee heeft opgegeven dat geschiedschrijving waarheidsgetrouw zou kúnnen zijn
uit Looking Back on the Spanish War (1943)
Ik weet, het is de mode om te zeggen dat het grootste deel van de geschreven geschiedenis hoe dan ook leugens zijn. Ik ben bereid te geloven dat geschiedenis voor het grootste deel onnauwkeurig is en vooringenomen, maar wat bijzonder is aan onze eigen tijd, is dat men de idee heeft opgegeven dat geschiedschrijving waarheidsgetrouw zou kúnnen zijn. In het verleden logen mensen moedwillig, of ze kleurden onbewust wat ze schreven, of ze sloofden zich uit op zoek naar de waarheid, wel wetende dat ze onvermijdelijk veel fouten zouden maken; maar in elk geval geloofden ze dat ‘de feiten’ echt waren en min of meer ontdekt konden worden. En in de praktijk was er altijd behoorlijk wat feitenmateriaal waarover ongeveer iedereen het eens kon zijn. Zoek je in bijvoorbeeld de Encyclopædia Britannica de geschiedenis van de laatste oorlog op, dan zal je zien dat een flink deel van het materiaal afkomstig is uit Duitse bronnen. Een Britse en een Duitse historicus zouden het over veel zaken grondig oneens zijn, zelfs over de uitgangspunten, maar altijd zou daar dat corpus van als het ware neutrale feiten blijven, waarover geen van beiden de ander in ernst zou tegenspreken. Het totalitarisme vernietigt precies die gedeelde basis van overeenstemming, die impliceert dat alle menselijke wezens tot dezelfde diersoort behoren. De Nazitheorie ontkent inderdaad specifiek dat zoiets als ‘de waarheid’ bestaat. Er bestaat bijvoorbeeld niet zoiets als ‘wetenschap’. Er bestaat alleen ‘Duitse wetenschap’, ‘Joodse wetenschap’ enzovoort. Impliciete bedoeling van die gedachtegang is het creëren van een nachtmerriewereld waarin de Leider, of een leidende kliek niet enkel de toekomst onder controle houdt, maar ook het verleden. Zegt de Leider van dit of dat voorval: ‘Dat is niet gebeurd’ – wel, dan is het niet gebeurd. Zegt hij dat twee plus twee vijf is – wel, dan is twee plus twee vijf. Dat vooruitzicht jaagt me meer angst aan dan bommen – en na onze ervaringen van de laatste jaren is dat geen frivole uitspraak.
Iedereen heeft me dunkt het recht ergens het zijne van te denken
uit: Publication of Animal Farm; The Freedom of the Press
London, 17 augustus 1945
New York, 26 augustus 1946
Waar het hier over gaat is heel simpel: mag elke opinie, hoe onpopulair ook – hoe gek ook zelfs – er aanspraak op maken gehoord te zullen worden? Stel de vraag op die manier en zowat elke Engelse intellectueel zal vinden dat hij met ‘ja’ moet antwoorden. Maar maak het wat concreter, en vraag: ‘Hoe zit het met een aanval op Stalin? Moet die ook gehoord worden?’ Het antwoord zal overwegend ‘nee’ luiden. In dat geval wordt de huidige orthodoxie blijkbaar op de proef gesteld, en dus raakt het principe van de vrije meningsuiting lek. Maar als iemand vrijheid van meningsuiting en een vrije pers vraagt, dan vraagt die niet om een absolute vrijheid.Zolang er georganiseerde samenlevingen blijven bestaan moet er altijd, en zal er in ieder geval altijd enige mate van censuur zijn. Maar vrijheid is, zoals Rosa Luxemburg zei, ‘de vrijheid voor de andere’.[1] Hetzelfde principe zit vervat in de beroemde woorden van Voltaire: Ik misprijs wat u zegt, maar ik zal totterdood uw recht verdedigen om het te zeggen.’[2] Als de intellectuele vrijheid – zonder twijfel een van de karakteristieke kenmerken van de westerse beschaving – nog iets voorstelt, dan toch wel dat elkeen het recht moet toekomen te zeggen en te drukken wat hij als waarheid beschouwt, op voorwaarde dat het geen onmiskenbare schade toebrengt aan de rest van de samenleving. Zowel de kapitalistische democratie als de westerse versies van het socialisme hebben tot nog voor kort dit principe als vanzelfsprekend beschouwd. Onze regering, ik wees daar al op, wekt nog steeds de indruk het wel te respecteren. De man in de straat – deels misschien ook omdat hij te weinig interesse opbrengt voor ideeën om er intolerant tegenover te staan – houdt het vaagweg bij iets als: ‘Iedereen heeft me dunkt het recht ergens het zijne van te denken.’ Alleen, of in elk geval hoofdzakelijk de literaire en wetenschappelijke intelligentsia is het – juist de mensen die de vrijheid zouden moeten bewaken – die er misprijzen voor begint te voelen, in theorie zowel als in de praktijk.
[1] ‘Freiheit ist immer Freiheit der Andersdenkenden‘ in: Die Russische Revolution (onvoltooid werk uit 1918).
[2] Een wijdverspreid apocrief citaat. De Engelse schrijfster Evelyn Beatrice Hall liet onder het pseudoniem S.G. Tallentyre The Life of Voltaire het licht zien, met een tweede deel The Friends of Voltaire (1906). Daarin ‘citeert’ zij uit een brief van de Voltaire aan zekere abbé le Riche. Helaas is haar citaat niet in die brief te vinden. In 1935 zei Evelyn Beatrice Hall zelf dat ze, al gebruikte zij aanhalingstekens, de woorden toch niet als citaat had bedoeld.
‘Woke’. Het moet zowat het enige woord zijn dat alle coronagerelateerde jargon van de titel ‘Woord van het jaar 2021’ kan afhouden. Ik ontdekte het woord een jaar geleden, en begon het te gebruiken om een beweging – een fenomeen – te beschrijven die ik al jarenlang kende. Vroeger noemde ik het ‘identiteitspolitiek van minderheden’. In juni 2020 schreef ik een veelgelezen essay in Knack over ‘woke’, zonder het woord te gebruiken. Het woord woke was voor mij een semantische oplossing. Dat het woord voor de meesten onder ons zo nieuw is, zou je kunnen zien als een bewijs van het gebrek aan substantie van het fenomeen zelf. Het tegenstelde is waar. Het woke-fenomeen ontwikkelt zich al jaren onder vele verschillende namen, afhankelijk van de politieke lens van de waarnemers en opiniemakers, en hoe ze zich tot het fenomeen verhouden.
‘Social Justice’-activisten, zo noemden wokes zichzelf op sociale media, vaak gevolgd door de hashtag #staywoke of #WokeAF. Critici noemden hen dan weer vaak, met een dosis sarcasme, ‘Social Justice Warriors’. Sommige wokes namen de term over als geuzennaam. Lang voor Social Justice-activisme een trend werd, sprak de politieke rechterzijde over cultuurmarxisme om het fenomeen te duiden. Aan de linkerzijde van het spectrum beschouwde men de term cultuurmarxisme als een extreemrechtse samenzweringstheorie. Die zou dan tot doel hebben de culturele sector en onderwijsinstellingen te ondermijnen door te suggereren dat een geheimzinnige groep van marxistische Gutmenschen een plan hebben om cultuur – en zo de samenleving – te controleren door een infiltratiestrategie van de instellingen. Dat is uiteraard nonsens. Wie beweert dat zo’n samenzwering bestaat, verschilt niet van wie beweert dat de vrijmetselaars de wereld beheersen – of waren het de hagedismensen? Cultuurmarxisme is géén samenzwering, maar het bestaat wel. Het is een manier om marxisme te bekijken, gebaseerd op de ideeën van Antonio Gramsci.
Gramsci: briljante geest
Boonefaes is niet mals voor Gramsci. Hij beschouwt Gramsci’s gedachtegoed als destructief, welhaast boosaardig. Gramsci was een briljante geest, die het marxistische economische reductionisme nuanceerde en bekritiseerde. Marx was categoriek: materiële factoren (de onderbouw) zijn de primaire factor in de machtsbalans in eender welke samenleving op eender welk moment. Gramsci meende dat de materiële onderbouw en de ideologisch-culturele bovenbouw elkaar wederzijds beïnvloeden. Hij suggereerde zelfs dat cultuur, discours en ideologie net iets méér invloed hebben op de uitkomst van een machtsstrijd dan het materiële. Gramsci noemde dat culturele fenomeen ‘hegemonie’. Ik begrijp cultuurmarxisme dan ook als een stroming binnen het marxisme die dit idee van Gramsci aanhangt en die de strijd tegen het kapitalisme en het bourgeois systeem voert met deze notie van hegemonie. Daarom proberen zij het discours en narratief van het establishment te ondermijnen en te vervangen met een eigen tegen-narratief.
Klik op afbeelding om het boek te kopen.
Ik beken, ik koester een grote bewondering voor het werk van Antonio Gramsci. Ik volg in grote mate zijn analyse van macht en hegemonie. Niettemin heeft deze analyse ook haar beperkingen. Je kan dan wel het narratief waarmee je een bepaalde macht, materiële werkelijkheid, of sociale omstandigheden beschrijft veranderen, maar daarmee verander je nog niet de aard en feitelijkheid van die macht of die realiteit. Gramsci zag in discours en culturele hegemonie een instrument om wat hij noemde ‘een historisch blok’ te bouwen binnen een bepaalde natie, staat of samenleving. Het is pas wanneer dat blok de macht overneemt dat een echte verschuiving in de machtsbalans plaatsvindt, en de tegen-hegemonie zich vestigt als dé hegemonie.
Gramsci zag een belangrijke rol weggelegd voor academici in het ontwikkelingsproces van een tegen-hegemonie die de hegemonie van het kapitalisme en de heersende elites uitdaagt, en in het uitbouwen van allianties om het historische blok te bouwen. Intellectuelen – dus ook academici – mogen volgens Gramsci zichzelf niet zien als leden van een leidende kaste in een ivoren toren, maar moeten ‘organische intellectuelen’ worden. Zij moeten organisch verbonden zijn met het volk, en hun denken moet gericht zijn op het ontwikkelen van een praxis om de meest gemarginaliseerden en onderdrukten onder dat volk – wat hij de ‘Sub-altern’ noemde – te bevrijden en emanciperen.
Wortels van woke
Wokes hebben volgens mij Gramsci niet goed begrepen, ook al proberen ze zijn ideeën – hegemonie, organische intellectuelen, emancipatie van de Sub-altern – over te nemen. Ze doen dat zonder de notie van het ‘historische blok’ in beschouwing te nemen, dat allianties bouwt over de grenzen van ideologie en klasse, en zonder de materialistische elementen die ook in Gramsci’s analyse van het marxisme centraal blijven. Wokes geven in plaats daarvan blijk van een fetisj voor discours, die zelfs een manke interpretatie is van de ideeën van poststructuralistische en postmoderne denkers. Een simplistisch begrip van de ideeën van in de eerste plaats Foucault en Derrida leidt hen ertoe om uitgebreid te focussen op discoursdeconstructie, en bij uitbreiding de deconstructie van elke denkbare orde. Ook Foucaults ideeën bewonder ik – en in mindere mate die van Derrida. In mijn eerdere werk, vooral in Pleidooi voor radicalisering (2016), waren Foucault en Gramsci regelmatig een inspiratie. Wie machtsdynamieken in een samenleving wil bestuderen, kan niet buiten die twee denkers. Wokes shoppen wat bij de twee, maar zijn niet de intellectuele kinderen van Foucault of Gramsci. Wie waren dan wel hun intellectuele peetvaders?
Boonefaes ziet de wortels van de woke-beweging in de Frankfurter Schule en Critical Theory. De Frankfurter Schule heeft effectief het cultuurmarxisme verder verschoven en de focus op individuele emancipatie en culturele factoren werd daardoor nog prominenter dan bij Gramsci, maar ze bleef binnen een gramsciaanse marxistische logica en dus binnen een modernistische logica, die de effecten van het kapitalisme en de moderniteit op de samenleving, het individu en cultuur analyseert. Pas later leerde een groep academici – geïnspireerd door Gramsci’s notie van hegemonie – van Foucault om machtsverhoudingen te zoeken in taal, in menselijke interactie, in juridische en andere institutionele gedragingen. Dit leidde tot de vorming van Postmodern Critical Theory. Die putte eerder inspiratie uit Foucault, Baudrillard, Derrida en andere postmodernisten dan uit Gramsci. Ze focusten op taal en micro-aspecten van macht, en op institutionele machtsmechanismen. Postmodern Critical Theory leidde in de VS tot meer toegepaste versies, zoals Critical Legal Studies, dat probeert machtsverhoudingen te onderscheiden binnen de context van de wet en juridische praktijk
De kruisbestuiving tussen Critical Legal Studies, de ideeën van de zwarte burgerrechtenbeweging, en zwart nationalisme leidde in de VS tot het ontstaan van ‘Critical Race Theory’ (CRT). CRT leidde tot heel wat uiterst interessante inzichten over hoe racisme zich manifesteert via de wet en juridische praktijk in de VS. Het is pas wanneer CRT zich losmaakt uit het juridische onderzoeksveld en zich begon te focussen op politiek, dat de postmoderne neiging om alles te deconstrueren de overhand nam en leidde tot het brandmerken van elk discours als racistisch of als het valideren van racisme en ‘white supremacy’. Vanuit de rechtenstudies verspreidde CRT zich naar onderwijs, politieke wetenschappen, feminisme – waar het begrip ‘intersectioneel feminisme’ ontstond –, communicatie, sociologie en geschiedenis. De gemene deler van CRT en haar vele variaties: het centraal stellen van ras, en het aanduiden van racistische mechanismen, in de verschillende onderzoeksvelden.
Critical Race Theory: van academische theorie tot activistische vulgarisering
CRT is een huis met vele kamers, met verschillende benaderingen en tendensen. Het leidt soms tot interessante inzichten en komt vaak met valide kritiek van sociale structuren. Het probleem is dat CRT steeds meer activistisch werd, en dat de scheidslijnen tussen de academische wereld en het activisme steeds meer vervaagden.
CRT en andere Critical Theories hebben problematische kanten, maar ze hebben zeker toegevoegde academische waarde en hebben bijgedragen tot een beter begrip van machtsdynamieken en tot het bestuderen van de marges van de samenleving. In de VS leverde CRT – als onderdeel van juridische studies – zelfs een cruciale bijdrage tot een beter begrip van hoe racisme opereerde in non-raciale wetteksten. Zeker in een rechtssysteem dat gebouwd is op jurisprudentie en subjectieve interpretaties door juryleden en rechters is dit van groot belang.
Verwar woke echter niet met CRT. Woke is de vulgarisering van CRT en van gelijkaardige theorieën als Postcolonial Theory. Woke is wat er gebeurt wanneer CRT de academische wereld verlaat en pure ideologie wordt. Schrijvers als Robin DiAngelo en Ibrahim X Kendi trokken CRT uit de universiteit en in de ‘gewone’ wereld. Zij schreven bestsellers met vulgarisaties van vele ideeën die hun oorsprong vinden in CRT. Ook andere Critical Theories ondergingen dat proces. Veelgelezen auteurs als Kendi en DiAngelo zijn echter niet de meest invloedrijke woke ‘content creators’. Het zijn vooral de activisten op straat – maar veel meer nog online – die de meest invloedrijke woke ideologen zijn. Het boek bepaalt de woke agenda niet, wel de hashtag en de meme, en de mobilisering van studenten en activisten. In die zin is woke de activistische popcultuur-vulgarisering van toegepaste Critical Theories in het sociale mediatijdperk.
Ik vind dat Boonefaes dat verschil onvoldoende benadrukt. Zijn kritiek op de problematische kanten van CRT koppelt hij niet los van het woke-fenomeen. Ik begrijp de redenering erachter, maar ik meen dat die nuance nodig is. Ja, CRT is wel degelijk de fundering van woke. Toch is het niet ongebruikelijk dat ernstige academische theorieën aan de basis liggen van reductionistische karikaturen die dan breed verspreid raken en stilaan het hele veld overnemen. Dergelijke dynamieken hebben we ook al gezien bij het liberalisme, marxisme, en andere filosofieën en zelfs religies.
Wel terecht is Boonefaes’ fundamentele kritiek op CRT: activisme heeft een negatieve invloed op onderzoek in de menswetenschappen. Dat activisme kunnen we wel als woke beschouwen, ook wanneer het verschijnt op de universiteiten. Woke als vulgarisatie en militante bewapening van CRT, Queer Theory en andere Critical Theories werd geboren op Amerikaanse universiteitscampussen.
Boonefaes citeert goedkeurend Ramaswamy, die oproept om activisme uit bedrijven en andere instellingen te houden. Dat lijkt me bijzonder problematisch en doet me denken aan mccarthyisme en andere heksenjachten. Het is bizar om zo’n oproep te lezen in een boek dat de vrijheid van meningsuiting verdedigt en cancel culture verwerpt. Even later in het boek verdedigt Boonefaes rechts activisme in de academische wereld, wanneer hij geen probleem ziet met een universitaire ‘studie’ over de kost van migratie die gefinancierd werd door een extreemrechtse partij in Nederland.
Ik mis ook een fundamentele kritiek in het boek op het concept ‘ras’. Meer zelfs, Boonefaes gebruikt de term meermaals, ook al is het geen breed gebruikte term in het Nederlands. Ras staat inderdaad centraal voor woke, en door dit ongefundeerde ideologische concept te gebruiken, begeven we ons op hetzelfde speelveld als de wokes.
Eerlijke analyse
Wel deel ik veel van Boonefaes’ kritiek op CRT en woke. Ook ik geloof dat de beweging aan invloed wint. Haar ideeën filteren door in de mainstream, en die ideeën zijn illiberaal en regressief.
Toch moeten we blijven praten met Critical Theory-academici/intellectuelen en woke activisten. Boonefaes is bijzonder militant in zijn aanpak, gedreven door zijn ontzetting over de racialistische en repressieve ideeën die wokes in het publieke debat brengen. Dat begrijp ik. Maar laat ons ook vooral niet vergeten dat woke niet de eerste poging is om een ideologie centraal te stellen in het culturele en sociale leven. Het opleggen van een pensée unique is niet uitgevonden door woke. Om terug te keren naar Gramsci: woke is een tegen-hegemonie die succesvol aan het worden is. De heersende hegemonie was en blijft neoliberaal en marktgericht. Het is net de symbiose van neoliberalisme en woke die interessant is. Boonefaes komt met een goede, eerlijke analyse van dit fenomeen en roept zelfs op tot het inperken van de invloed van grote bedrijven op het publieke debat.
Zwijg! is een boek dat oproept tot actie. Het is een belangrijk boek voor wie wil begrijpen waarom woke een probleem is, en welke effecten het kan hebben op een samenleving en de politiek, onder andere. Wanneer Boonefaes inzoomt op concrete gevallen en uitingen van de gevaarlijke kant van woke, is hij op zijn sterkst. Dit boek is dan ook bijzonder informatief, en een eye-opener voor wie iets wil leren over woke. Wanneer Boonefaes uitzoomt om te analyseren, verbindt hij zeer goed de punten, en daagt hij ons intellectueel uit.
Voor elke democraat, a fortiori voor elke nationalist, behoort Reset van professor Mark Elchardus voortaan tot de verplichte lectuur. Tom Garcia las het boek voor de Vlaamse Volksbeweging en had er met Mark Elchardus een gesprek over.
Het eerste deel vindt u hieronder. Voor delen twee en drie, en voor het bijbehorende artikel van Tom Garcia, verwijzen we u graag door naar de website van de Vlaamse Volksbeweging.
Ik ben vier. Dat zie ik aan het jaartal achter op de foto waarop we samen op een ezel rijden. Ergens in de bergen in het Spaanse binnenland. We zien er vrolijk uit. Ik lach mijn melktanden bloot. Jij houdt me stevig vast, stel dat die ezel zich misstapt en we de berg afdonderen. Godzijdank voor foto’s die herinneringen maken.
Ik ben zes en ik kan niet slapen. Jij zit naast me op bed en je strijkt over mijn hoofd. Uren aan een stuk. Telkens als je hand stilvalt, schrik ik wakker. “Papa, nog eventjes”, mompel ik. Ik voel me veilig. Het zou toch zonde zijn om op zo’n moment in slaap te vallen.
Ik ben negen. Mama en jij gaan scheiden. Dat wil je niet, dat weet ik. Als troostprijs krijg je mij. Maar het jasje van alleenstaande vader past je niet. Al gauw moet ik je delen met een stiefmama en een stiefbroer. Nu noemen ze dat plus. Voor mij voelt het op dat moment een beetje als een verlies. Van ons.
Ik ben elf. Na een ruzie ben ik thuis ‘gaan lopen’. Naar mijn bomma twee straten verder. Later die avond breng je mijn koffer. Ik denk dat we op dat moment overeen komen dat dit het beste is voor iedereen. Ik geloof dat jij op dat moment oprecht oordeelt dat dit het beste is voor mij. Ik ben ook oprecht blij met deze keuze. Maar het is meteen het einde van ons verhaal dat niet eens echt begonnen was.
Ik ben zevenenveertig wanneer ik ’s morgens vroeg uit bed word gebeld door mijn stiefbroer met het nieuws dat je een hersenbloeding hebt gehad. Op weg naar het ziekenhuis vraag ik me af hoe je dat doet: afscheid nemen van een vader die je eigenlijk niet echt gekend hebt. Paniek. Zoveel blinde vlekken in wat we zijn voor mekaar, zoveel onuitgesproken liefde en frustratie. Zo weinig herinneringen, zoveel niets. Wat moet je met zoveel niets?
Je kwam erdoor, gelukkig. We kregen extra tijd. Om die zee aan verloren tijd in te halen? Om van niets alsnog iets te maken? Ik wil dat wel proberen. Al ben ik nooit de moedigste dochter geweest. Anderen vraag ik moeiteloos de pieren uit de neus, maar bij jou ga ik elke vraag liever uit de weg. Wat is je lievelingskleur? Wat wilde je worden als kind? Heb je mij gemist?
Dus ga ik daarmee beginnen: andere zonen en dochters de pieren uit de neus vragen, over hun vaders. Afwezige vaders, emotioneel of fysiek onbereikbaar, al dan niet gewild, om zoveel verschillende redenen. Schaduwvaders die vanuit de marge van ons leven ons toch mee gemaakt hebben tot wie we zijn.
En tussendoor vertellen wij ons verhaal. Over lievelingskleuren, kinderdromen en gemis.
Dit wordt geen afrekening. Geen ode. Geen verhaal van schuld en boete.
Gewoon een poging om licht te werpen op onze schaduwvaders.
En laat ik zelf het gesprek openen met een bekentenis: ik heb je altijd graag, maar veel te weinig gezien.
Ben jij de zoon of dochter van een fysiek en/of emotioneel afwezige of onbereikbare vader en wil je je vaderverhaal delen met Christina in functie van dit boek? Neem dan gerust contact op: christina.vangeel@ginsonic.be .
Verhalen worden beluisterd en opgetekend met het grootste respect voor privacy en grenzen. Anoniem getuigen kan.
Op 7 maart 2020 beleefden we een gezellige avond met oude vrienden en gelijkgestemden. We zagen heel wat hartelijke begroetingen en omhelzingen. Behalve één opvallende uitzondering. Philippe De Backer was als voormalig LVSV’er en LVV’er ook aanwezig die avond. Wat opviel: hij gaf niemand een hand. Redelijk ongezien. Het coronavirus was op dat moment nog een nieuwsitem zoals er tientallen per dag de revue passeren. Toch liet Philippe die avond al aan sommige gesprekspartners weten dat we voorzichtig moesten zijn. Dat het allemaal wel eens zeer snel zou kunnen gaan.
Philippe was een man die toen de politiek al een tijdje vaarwel had gezegd. Maar een kalme exit was hem niet gegund. Plots moest hij als federaal minister vol aan de bak in de grootste gezondheidscrisis in honderd jaar.
In zijn boek En Nu is het Oorlog vertelt Philippe in een soort van dagboekstijl over zijn ervaringen als minister in de beginweken en beginmaanden van de coronacrisis. Over hoe hij als biotechnicus een brug probeerde te slaan tussen politiek en wetenschap. We lezen over onduidelijke regelgeving, institutionele chaos en veel te trage beslissingsprocessen. Ook de obsessie van de media met de politique politicienne krijgt een veeg uit de pan.
Permanente improvisatie
Philippe eindigt zijn boek met een pleidooi voor een overheid die uitblinkt in haar kerntaken. Niet relance, maar een écht hervormingsplan zou prioriteit nummer één moeten zijn. Net als het LVV is Philippe kritisch voor het vastgeroeste land dat België is. Geen enkele politieke partij slaagt erin een momentum te creëeren voor een grote hervorming. Ook het Vivaldi-regeerakkoord is het zoveelste teleurstellende Belgische compromis geworden. We draaien eindeloos rondjes in een land dat op veel vlakken mentaal de 21e eeuw nog niet heeft betreden. De Belgische politiek is permanente improvisatie.
Het is daarom hoogtijd om het narratief te wijzigen. Geen staatshervorming meer waarbij geld wordt doorgesluisd naar het zuiden van het land in ruil voor meer Vlaamse bevoegdheden. Bij de volgende staatshervorming moeten we in de eerste plaats een kerntakendebat voeren, en vervolgens bepalen op welk niveau die taken het best vervuld worden.
Herstel band tussen burger en politiek
De analyses en kritieken die Philippe in zijn boek naar voor schuift, zijn zeker treffend en pertinent. Persoonlijk wil ik daar echter een kritiek aan toevoegen. Namelijk een kritiek op de te grote rol die de uitvoerende macht kreeg in deze crisis. Het parlement, de mensen waarvoor wij kiezen, werd volledig in de schaduw gesteld door een alomtegenwoordige uitvoerende macht. Een afwezig parlement, apathische burgers en een dalend vertrouwen in onze politieke instellingen creëeren een ideale storm waarin vrijheidsbeperkende maatregelen makkelijker kunnen worden doorgedrukt.
We zien vandaag, met de nieuwe coronamaatregelen, hoe verregaande vrijheidsbeperkingen met een vingerknip doorgeduwd worden. Vervreemde burgers staan erbij en kijken ernaar. We moeten hier absoluut waakzaam voor zijn. De band tussen burger en politiek moet dringend hersteld worden. Een eerste stap zou een herwaardering van het parlement kunnen zijn, een herwaardering van het democratisch debat, een herwaardering van de rol van onze volksvertegenwoordigers.
Philippe wordt door veel politieke analisten beschouwd als een zeldzaam lichtpuntje binnen de politieke klasse die het virus moest bestrijden. Het is ironisch te moeten vaststellen dat de best presterende minister een afscheidnemend politicus was, een politicus die geen angst meer moest koesteren voor de kiezer. Dat is alarmerend. Philippe stond en staat bekend als een gedegen politicus, het typevoorbeeld van de zogenaamde dossiervreter. De politique politicienne is nooit aan hem besteed geweest. Strategisch zaken lekken naar de pers of eindeloos gespin behoren niet tot zijn politiek DNA. Volgens sommige waarnemers moet je echter dat politieke spel, dat meedogenloze, in de vingers hebben om een toppoliticus te zijn. En dat, beste vrienden, moet ons zorgen baren.
Minder overheid én betere overheid
Het is hoog tijd voor bezinning en actie. België is een hardnekkige particratie waar een klein groepje politici alle belangrijke beslissingen neemt. Die particratie overvleugelt vaak de administraties en is vooral bezig met de waan van de dag en de korte termijn. België was daardoor niet voldoende voorbereid op de coronacrisis.
Dat onvermogen om zaken aan te pakken, blijft niet beperkt tot corona. Ons land slaagt er ook al jaren niet in om belangrijke dossiers op te lossen. Pensioenen, klimaat, onderwijs, begroting, allen smeken ze om daadkrachtig optreden. Het LVV pleit niet alleen voor een ontvetting van de staat, maar ook voor een herwaardering van de staat. Minder overheid én een betere overheid.
Philippe looft in zijn boek terecht de inzet en competentie van vele personen binnen de administraties, het leger en de private sector. Laat dit een les zijn voor de toekomst: minder particratie en politique politicienne, maar meer beleid gebaseerd op data en langetermijndenken, meer respect voor de expertise van de administratie én een parlement dat zijn controlerende rol ten volle vervult.
Op 28 oktober stelden Philippe De Backer en Ertsberg het boek En nu is het oorlog voor op een boekvoorstelling in het Zuiderpershuis (Antwerpen), in samenwerking met het Liberaal Vlaams Verbond, het Humanistisch Verbond en het Provinciaal KaderInstituut. LVV-voorzitter Thibault Viaene verwelkomde het publiek met bovenstaande woorden.
Er zijn academici die zich opsluiten in hun studeerkamer of in hun laboratorium en daar proberen de grenzen van hun vakgebied te verleggen. Over hun bevindingen communiceren ze met collega’s-academici via artikelen in peer reviewed publicaties.
En dan heb je wat de Engelstaligen de public intellectual noemen. De public intellectual is een academicus die algemeen wordt beschouwd als een sommiteit in zijn discipline en daarom, maar ook omwille van zijn wijsheid, door zijn medemensen, door de media, wordt gevraagd om zich – boven het gewoel en de waan van de dag – uit te spreken over de publieke zaak.
Let op, men zal de public intellectual dus niet verwarren met de gewone krantencommentator, zoals ondergetekende. Ze lopen overigens niet dik, de echte public intellectuals, zoals destijds Raymond Aron in Frankrijk, Jürgen Habermas in Duitsland, John Gray in het Verenigd Koninkrijk en Bart Tromp in Nederland, om maar die te noemen.
De Duits-Britse liberaal Ralf Dahrendorf, ooit op een verloren maandag Europees Commissaris, zei eens dat public intellectuals, zoals hij er zelf op de duur ook een was, eigenlijk de moderne hofnarren zijn die openlijk alles betwijfelen wat met gezag heeft te maken, en die de vragen stellen die niemand anders durft op te werpen. Mijn voorkeur gaat evenwel naar de definitie van Václav Havel, voor wie de public intellectual iemand is die het sociale en culturele gewicht van zijn woorden kent en optreedt als de nooit aflatende sociale criticus van politiek en macht.
Enige public intellectual van Vlaanderen
De man die ik hier vanavond bij u mag inleiden, professor Mark Elchardus, is – en ik overdrijf niet – zowat de enige public intellectual die Vlaanderen momenteel rijk is. Precies omwille van zijn ongemeen rijk maatschappelijk discours, maar vooral omdat hij heel nauwkeurig het sociale en culturele gewicht van zijn woorden en van zijn onderzoek wikt en weegt om juist te denken – terwijl andere commentatoren meestal nadenken op een drafje.
Ik heb Mark Elchardus leren kennen via mijn Knack-collega Hubert Van Humbeeck. Tal van keren hebben we met het blad resultaten van het onderzoekswerk van Elchardus gepubliceerd, onder meer naar de denk- en leefwereld van jongeren.
Zijn engagement als voorzitter van de Vlaamse vleugel van de Landsbond der Socialistische Mutualiteiten en bij de sp.a heeft zijn academische werk nooit in de weg gestaan. Hij werd dan weleens door journalisten, die zelden om een cliché verlegen zitten, de huisideoloog van de sp.a genoemd. Maar we weten dat politici de huisideologen van hun partij alleen maar volgen als het hen uitkomt. Dat heeft Bart Tromp destijds ondervonden bij de Nederlandse Partij van de Arbeid en Elchardus bij de sp.a.
Wees er zeker van dat Elchardus met zijn bevindingen de eigen hardleerse partij vaak voor de wielen reed. Het interne gemor heeft hem nooit belet delicate beleidskwesties aan te snijden. Hij was evenmin te beroerd om in volle Dutroux-zaak en Witte Woede de rol van de dolgedraaide media ter discussie te stellen.
De Dikke Elchardus is er
Zijn columns lezend in De Morgen heb ik me vaak afgevraagd: ‘Waar blijft die dikke Elchardus, zijn grote tour d’horizon?’ Wel, die ligt nu in de boekhandel met Reset – en uitgeverij Ertsberg en uitgever Karl Drabbe mogen hiervoor worden geprezen.
Reset is een van de belangrijkste politieke boeken van de afgelopen decennia in de Lage Landen – misschien wel het belangrijkste. En ik hoop dat ook Europese plannenmakers het lezen. Ik bedoel de Europese bedenkers van zogeheten postnationale plannen die ontkennen dat er zoiets bestaat als gemeenschapsvorming. De natie heet dan een beetje denigrerend een ‘imagined community’, zoals dat werd aangeleerd door Benedict Anderson. Alsof Europa zelf geen ‘imagined community’ zou zijn.
Het mag duidelijk zijn: Elchardus heeft met zijn columns in De Morgen en nu met Reset een aantal openliggende zenuwen geraakt. Dat blijkt uit de reacties. Eerder al beweerde Paul Goossens dat Elchardus optrad als de wegbereider van N-VA. Recent nog in De Standaard was er een uitgebreide commentaar van professor Ive Marx die vindt dat Reset een hoog bangeblankemangehalte heeft, en dat Elchardus een gesloten samenleving en economie voorstaat. Ik weet niet waar hij dat heeft gelezen. Ik las wel dat Elchardus oordeelt dat de partijen, die zich van het dossier meester hebben gemaakt, veel te weinig benadrukken dat we van de migratie ook iets positiefs kunnen maken.
Kwesties weghalen uit aangebrande middens
Maar reacties voor en tegen, dat is nu net de bedoeling van een boek als dit. De grootste verdienste van Elchardus is dat hij met Reset een aantal kwesties weghaalt uit de aangebrande middens die ze zich in de loop der jaren hebben toegeëigend.
In Frankrijk is die discussie, ook over identiteit, over de postnationale projecten, over de ultraliberale breekwerf die Europa dreigt te worden en over migratie al veel eerder op gang gebracht door linkse intellectuelen als Jean Daniel en Alain Finkielkraut en anderen, zoals de linkse filosoof Pierre-Henri Tavoillot.
Tavoillot schreef ooit dat de PS van François Mitterrand, Lionel Jospin en François Hollande door het migratieonderwerp als een taboe te beschouwen het gewicht van de integratie op de rug laadden van gewone mensen in de volkse buurten die het dichtst samenleefden met de nieuwkomers. De partijkaders wonen niet in die buurten. Wat de beleidsverantwoordelijken en de progressief gestemde intellectuelen niet belette de les te spellen toen bleek dat de mensen in die wijken de verantwoordelijkheid voor de integratie van de nieuwkomers afwezen.
Eenzelfde houding heeft ook alhier de opmars van extreemrechts bevorderd. Wat de traditionele partijen nooit hebben begrepen – en dat verklaart goeddeels hun wegdeemsteren – is wat een collega van Tavoillot, Jacques Rancière, verwoordde, namelijk dat ‘de strijd tegen extreemrechts en tegen het populisme begint met de strijd tegen het systeem dat extreemrechts en populisme heeft geproduceerd’.
Dat is ook Mark Elchardus niet ontgaan. Maar lees en oordeel vooral zelf.
Na de eerste podcast met Dirk Rochtus over de resultaten van de Duitse verkiezingen, begeeft David Geens zich nu op het terrein van de televisie. In onze eerste ‘uitzending’ mag Peter De Keyzer uitleggen waarom ons land dringend nood heeft aan vijf minuten ambitie. ‘Als je naar België kijkt, zijn er heel veel mensen bevoegd, heel weinig verantwoordelijk. Onderwijs, milieu, energie, vergrijzing, migratie: iedereen wil mee beslissen, waardoor het proces heel legitiem is. Maar tegelijk raak je niet vooruit. Dat is het probleem.’ In zijn boek schetst Peter een scenario hoe we ons land in een nieuwe plooi kunnen leggen.
