Omdat Marc als gewezen leerkracht Nederlands en minnaar van de Antwerpse volkstaal altijd graag te midden de klanken van zijn moedertaal vertoeft, zal ik maar meteen met de deur in huis vallen:
Omnia mutantur, nihil interit.
Ik zie sommigen onder u met de ogen draaien. Daar is hij weer met zijn Latijn. Maar tot de achttiende eeuw zou iedereen in een achtbaar publiek zoals uzelf die woorden uitstekend begrepen hebben. Voor het gemak zal ik ze even vertalen:
Alles verandert, niets gaat ten onder.
Het zijn de woorden van Ovidius. Ze klinken zwaar. Maar de dichter verklaart zich nader:
Utque novis facilis signatur cera figuris, nec manet ut fuerat, nec formam servat eandem, sed tamen ipsa eadem est.
Brievenwas krijgt steeds nieuwe zegels. Ze blijft niet hetzelfde en behoudt haar vorm niet, maar het blijft nog altijd gewoon brievenwas.
Taal verandert
Taal verandert. Dat weet Marc als geen ander. Gevraagd hoe hij de overlevingskansen van het Aantwaarps inschat, antwoordde hij ooit eerlijk: “Niet. Het gaat eruit. Als mijn generatie weg is, is het Antwerps ook voorgoed verdwenen.”
Ik wil daar toch een kanttekening bij maken. Taal verandert inderdaad voortdurend. Ze sterft niet zomaar uit met een generatie. De rijke anekdotes uit het verleden blijven ook herkenbaar.
Denk aan de keer dat een journalist bij de opening van de Scheldetunnels aan Huysmans vroeg hoe “tunnel” moest uitgesproken worden. Als tunnel of tunnél. De journalist wilde natuurlijk de draak steken met de Antwerpse accentkeuzes. U weet wel: het is niet de Frankrijklei maar de Frankrijklei, een eigenaardigheid die misschien zelfs nog van de Spaanse overheersing afkomstig is. Welnu, Camille Huysmans liet zich niet zomaar van zijn stuk brengen. De stoutmoedige journalist kreeg het droge antwoord: “Beste man, wat zegt gij? Pummel of pummél?”
Met het Antwerps wordt gelachen, en dat is de beste manier om het Antwerps levendig te houden. Zelfs een Limburgse Brusselaar als Camille Huysmans kon volbloed Antwerpenaar worden en de finesses begrijpen van de Antwerpse spraak – of moet ik grootspraak zeggen?.
Jarenlange zoektocht naar anekdotes
Tot in den draai is het resultaat van Marcs jarenlange zoektocht naar anekdotes voor zijn vertellingen op Radio Minerva. Marc heeft namelijk geen zittend gat. Hij kon niet alleen leerkracht, acteur, nieuwsanker, presentator, regisseur en zanger zijn. Hij moest ook in alles zijn volkstaal eren. Als Grungblaver, en als schrijver van dit boek.
We zouden daaruit kunnen afleiden dat het toch nog goed is gekomen met de man die in 1989, aan het begin van zijn rijke carrière, in een Wilrijks toneelgezelschap nog een gladde playboy speelde met maar liefst drie aanhoudsters.
Van 1998 tot 2018 blies hij als ATV-nieuwsanker zonder schroom het aloude Algemeen Beschaafd Nederlandsch – u hoor de “sch” in Nederlands misschien – menig Antwerpse huiskamer in. Hij deed dat kennelijk zelfs terwijl Jo De Poorter een hand op zijn been legde om hem in de war te brengen. Marc, het is nooit te laat om daar klacht over in te dienen. Ge moet zo’n gedrag niet goedpraten.
Niks mis met ABN
Met ABN was niets mis. Een standaardtaal verheft. Vlaanderen had dat bij uitstek ook nodig.
Onze taal werd tot diep in de twintigste eeuw vernederd. In de gemeenteraadszaal hiertegenover werd tot in de jaren twintig Frans gesproken.
Maar ABN mist uiteraard de couleur locale die een gemeenschap warm houdt. Taal verbindt, maar elke taal op haar manier. Het Nederlands is de taal om elkaar te begrijpen. Het Antwerps is de taal om elkaar aan te voelen, om te zwanzen, om te beminnen. Als een standaardtaal onderwijs en overheid beheerst, vertoeft de volkstaal in het rijk van de vriendschap en de liefde.
Met dat verschil is niets mis, en dat zal ook niet verdwijnen. We zijn allemaal kinderen van onze ouders. We zijn onze ouders niet, maar we blijven wel hun kinderen. Het Antwerps van mijn ouders is niet mijn Antwerps en dat van mij is niet dat van mijn kinderen. Net zoals de taal van de Strangers niet die van Tourist Le MC is. Maar er leeft altijd een vonk van verder. Daar draagt Tot in den draai toe bij. Een boek met weetjes, mijmeringen en anekdotes voor iedereen die van de volkstaal houdt.
Sarah De Vlam, auteur van Het Catalaanse Labyrint, sprak in de nazomer met Tom Cools van het Vermeylenfonds. Deze drie gesprekken leverden boeiende podcasts op die de beleving van het boek verrijken.
Introductie
Samen met Tom Cools (Vermeylenfonds) duiken we voor de eerste keer in het doolhof. Aan het einde van de wandeling kom je weten waarover dit boek gaat, waarom het geschreven is en… uiteraard, waarom het de moeite waard is het boek te lezen.
Samengevat, in een half uurtje tijd krijg je woord en uitleg bij de achterflap. Een smaakmaker om nog dieper in het doolhof door te dringen.
Inclusie en nationalisme
Of een inclusief objectief zich in het labyrint al dan niet doodloopt op de nationalistische droom, is een belangrijke vraag die De Vlam voorlegt aan professor Ugent Bruno De Wever. In deze podcast laten we Catalonië voor een stuk los, en denken we samen na over een ‘modern’ nationalisme dat het etnische en identitaire van zich af wil schudden zonder identiteit te verliezen. Maar lukt dat wel?
Meertaligheid, identiteit en taalstrijd
In dit gesprek vraagt de auteur aan Luckas Vander Taelen of hij vanuit zijn Brusselse perspectief het licht wil laten schijnen op het tweetalige Catalonië, waarin het Catalaans het meeste prestige heeft, maar tegelijk door slechts een derde van de bevolking wordt ervaren als moedertaal. Voor Luckas is het duidelijk, zo verneem je in deze derde podcast.
Paul Boonefaes stelde zijn boek Zwijg! Waarom woke niet deugt voor. Moderator Luckas Vander Taelen leidde het interessante gesprek tussen de auteur en Els van Doesburg in goede banen. Bekijk hieronder het volledige gesprek:
Paul Boonefaes: ‘Ik heb veel sympathie voor de mensen die belangstelling hebben voor woke en zich aangesproken voelen door de problemen die er werkelijk zijn. Woke-activisten zelf vertonen meer kenmerken van een religie.’
Els van Doesburg: ‘In mijn ogen is het basisidee van woke empathie. Alleen ontspoort dat totaal, het monopolie op empathie ligt bij woke. Als je het niet eens bent, ben je gevoelloos en moreel fout. Voor mij is het een soort dwangdenken.’
‘Hij bezit de zeldzame kwaliteiten van de vrije denker: compromisloos, bereid om alleen te staan, oprecht, afkerig van schijn en met een onverbiddelijke pen.’ Zo beschrijft Tinneke Beeckman George Orwell in haar inleidend essay bij Over waarheid. Orwells naam ligt weer op iedereens lippen, van links tot rechts. Toepasselijk, aangezien Orwell — hoewel zelf overtuigd links — niemand spaarde in zijn kritiek. Hij was vaak zelfs harder voor de eigen zijde, dan voor de andere. Merkwaardig? ‘Orwell lijkt die waarschuwing voor het rechtse totalitarisme haast overbodig te vinden: de brutaliteit, het machtsvertoon, de leugenachtigheid zijn zeer opzichtig aanwezig,’ schrijft Beeckman.
Over waarheid bevat een selectie van George Orwells vooruitziende, heldere en stimulerende geschriften over waarheid en leugen. Het is een bloemlezing uit Orwells novellen en essays over onderwerpen zoals populisme, wreedheid en oneerlijkheid in de politiek, nationalisme en partijdigheid, politiek bedrog, een gecentraliseerde pers, zelfcensuur, het verkrijgen van macht door fraude, onduidelijk taalgebruik, ‘newspeak’ en ‘doublethink’.
Hieronder twee fragmenten. Het eerste over geschiedschrijving en waarheid, uit Looking Back on the Spanish War. Het tweede uit de commentaar die Orwell gaf bij de publicatie van een van zijn bekendste werken, Animal Farm.
Wat bijzonder is aan onze eigen tijd, is dat men de idee heeft opgegeven dat geschiedschrijving waarheidsgetrouw zou kúnnen zijn
uit Looking Back on the Spanish War (1943)
Ik weet, het is de mode om te zeggen dat het grootste deel van de geschreven geschiedenis hoe dan ook leugens zijn. Ik ben bereid te geloven dat geschiedenis voor het grootste deel onnauwkeurig is en vooringenomen, maar wat bijzonder is aan onze eigen tijd, is dat men de idee heeft opgegeven dat geschiedschrijving waarheidsgetrouw zou kúnnen zijn. In het verleden logen mensen moedwillig, of ze kleurden onbewust wat ze schreven, of ze sloofden zich uit op zoek naar de waarheid, wel wetende dat ze onvermijdelijk veel fouten zouden maken; maar in elk geval geloofden ze dat ‘de feiten’ echt waren en min of meer ontdekt konden worden. En in de praktijk was er altijd behoorlijk wat feitenmateriaal waarover ongeveer iedereen het eens kon zijn. Zoek je in bijvoorbeeld de Encyclopædia Britannica de geschiedenis van de laatste oorlog op, dan zal je zien dat een flink deel van het materiaal afkomstig is uit Duitse bronnen. Een Britse en een Duitse historicus zouden het over veel zaken grondig oneens zijn, zelfs over de uitgangspunten, maar altijd zou daar dat corpus van als het ware neutrale feiten blijven, waarover geen van beiden de ander in ernst zou tegenspreken. Het totalitarisme vernietigt precies die gedeelde basis van overeenstemming, die impliceert dat alle menselijke wezens tot dezelfde diersoort behoren. De Nazitheorie ontkent inderdaad specifiek dat zoiets als ‘de waarheid’ bestaat. Er bestaat bijvoorbeeld niet zoiets als ‘wetenschap’. Er bestaat alleen ‘Duitse wetenschap’, ‘Joodse wetenschap’ enzovoort. Impliciete bedoeling van die gedachtegang is het creëren van een nachtmerriewereld waarin de Leider, of een leidende kliek niet enkel de toekomst onder controle houdt, maar ook het verleden. Zegt de Leider van dit of dat voorval: ‘Dat is niet gebeurd’ – wel, dan is het niet gebeurd. Zegt hij dat twee plus twee vijf is – wel, dan is twee plus twee vijf. Dat vooruitzicht jaagt me meer angst aan dan bommen – en na onze ervaringen van de laatste jaren is dat geen frivole uitspraak.
Iedereen heeft me dunkt het recht ergens het zijne van te denken
uit: Publication of Animal Farm; The Freedom of the Press
London, 17 augustus 1945
New York, 26 augustus 1946
Waar het hier over gaat is heel simpel: mag elke opinie, hoe onpopulair ook – hoe gek ook zelfs – er aanspraak op maken gehoord te zullen worden? Stel de vraag op die manier en zowat elke Engelse intellectueel zal vinden dat hij met ‘ja’ moet antwoorden. Maar maak het wat concreter, en vraag: ‘Hoe zit het met een aanval op Stalin? Moet die ook gehoord worden?’ Het antwoord zal overwegend ‘nee’ luiden. In dat geval wordt de huidige orthodoxie blijkbaar op de proef gesteld, en dus raakt het principe van de vrije meningsuiting lek. Maar als iemand vrijheid van meningsuiting en een vrije pers vraagt, dan vraagt die niet om een absolute vrijheid.Zolang er georganiseerde samenlevingen blijven bestaan moet er altijd, en zal er in ieder geval altijd enige mate van censuur zijn. Maar vrijheid is, zoals Rosa Luxemburg zei, ‘de vrijheid voor de andere’.[1] Hetzelfde principe zit vervat in de beroemde woorden van Voltaire: Ik misprijs wat u zegt, maar ik zal totterdood uw recht verdedigen om het te zeggen.’[2] Als de intellectuele vrijheid – zonder twijfel een van de karakteristieke kenmerken van de westerse beschaving – nog iets voorstelt, dan toch wel dat elkeen het recht moet toekomen te zeggen en te drukken wat hij als waarheid beschouwt, op voorwaarde dat het geen onmiskenbare schade toebrengt aan de rest van de samenleving. Zowel de kapitalistische democratie als de westerse versies van het socialisme hebben tot nog voor kort dit principe als vanzelfsprekend beschouwd. Onze regering, ik wees daar al op, wekt nog steeds de indruk het wel te respecteren. De man in de straat – deels misschien ook omdat hij te weinig interesse opbrengt voor ideeën om er intolerant tegenover te staan – houdt het vaagweg bij iets als: ‘Iedereen heeft me dunkt het recht ergens het zijne van te denken.’ Alleen, of in elk geval hoofdzakelijk de literaire en wetenschappelijke intelligentsia is het – juist de mensen die de vrijheid zouden moeten bewaken – die er misprijzen voor begint te voelen, in theorie zowel als in de praktijk.
[1] ‘Freiheit ist immer Freiheit der Andersdenkenden‘ in: Die Russische Revolution (onvoltooid werk uit 1918).
[2] Een wijdverspreid apocrief citaat. De Engelse schrijfster Evelyn Beatrice Hall liet onder het pseudoniem S.G. Tallentyre The Life of Voltaire het licht zien, met een tweede deel The Friends of Voltaire (1906). Daarin ‘citeert’ zij uit een brief van de Voltaire aan zekere abbé le Riche. Helaas is haar citaat niet in die brief te vinden. In 1935 zei Evelyn Beatrice Hall zelf dat ze, al gebruikte zij aanhalingstekens, de woorden toch niet als citaat had bedoeld.
‘Woke’. Het moet zowat het enige woord zijn dat alle coronagerelateerde jargon van de titel ‘Woord van het jaar 2021’ kan afhouden. Ik ontdekte het woord een jaar geleden, en begon het te gebruiken om een beweging – een fenomeen – te beschrijven die ik al jarenlang kende. Vroeger noemde ik het ‘identiteitspolitiek van minderheden’. In juni 2020 schreef ik een veelgelezen essay in Knack over ‘woke’, zonder het woord te gebruiken. Het woord woke was voor mij een semantische oplossing. Dat het woord voor de meesten onder ons zo nieuw is, zou je kunnen zien als een bewijs van het gebrek aan substantie van het fenomeen zelf. Het tegenstelde is waar. Het woke-fenomeen ontwikkelt zich al jaren onder vele verschillende namen, afhankelijk van de politieke lens van de waarnemers en opiniemakers, en hoe ze zich tot het fenomeen verhouden.
‘Social Justice’-activisten, zo noemden wokes zichzelf op sociale media, vaak gevolgd door de hashtag #staywoke of #WokeAF. Critici noemden hen dan weer vaak, met een dosis sarcasme, ‘Social Justice Warriors’. Sommige wokes namen de term over als geuzennaam. Lang voor Social Justice-activisme een trend werd, sprak de politieke rechterzijde over cultuurmarxisme om het fenomeen te duiden. Aan de linkerzijde van het spectrum beschouwde men de term cultuurmarxisme als een extreemrechtse samenzweringstheorie. Die zou dan tot doel hebben de culturele sector en onderwijsinstellingen te ondermijnen door te suggereren dat een geheimzinnige groep van marxistische Gutmenschen een plan hebben om cultuur – en zo de samenleving – te controleren door een infiltratiestrategie van de instellingen. Dat is uiteraard nonsens. Wie beweert dat zo’n samenzwering bestaat, verschilt niet van wie beweert dat de vrijmetselaars de wereld beheersen – of waren het de hagedismensen? Cultuurmarxisme is géén samenzwering, maar het bestaat wel. Het is een manier om marxisme te bekijken, gebaseerd op de ideeën van Antonio Gramsci.
Gramsci: briljante geest
Boonefaes is niet mals voor Gramsci. Hij beschouwt Gramsci’s gedachtegoed als destructief, welhaast boosaardig. Gramsci was een briljante geest, die het marxistische economische reductionisme nuanceerde en bekritiseerde. Marx was categoriek: materiële factoren (de onderbouw) zijn de primaire factor in de machtsbalans in eender welke samenleving op eender welk moment. Gramsci meende dat de materiële onderbouw en de ideologisch-culturele bovenbouw elkaar wederzijds beïnvloeden. Hij suggereerde zelfs dat cultuur, discours en ideologie net iets méér invloed hebben op de uitkomst van een machtsstrijd dan het materiële. Gramsci noemde dat culturele fenomeen ‘hegemonie’. Ik begrijp cultuurmarxisme dan ook als een stroming binnen het marxisme die dit idee van Gramsci aanhangt en die de strijd tegen het kapitalisme en het bourgeois systeem voert met deze notie van hegemonie. Daarom proberen zij het discours en narratief van het establishment te ondermijnen en te vervangen met een eigen tegen-narratief.
Klik op afbeelding om het boek te kopen.
Ik beken, ik koester een grote bewondering voor het werk van Antonio Gramsci. Ik volg in grote mate zijn analyse van macht en hegemonie. Niettemin heeft deze analyse ook haar beperkingen. Je kan dan wel het narratief waarmee je een bepaalde macht, materiële werkelijkheid, of sociale omstandigheden beschrijft veranderen, maar daarmee verander je nog niet de aard en feitelijkheid van die macht of die realiteit. Gramsci zag in discours en culturele hegemonie een instrument om wat hij noemde ‘een historisch blok’ te bouwen binnen een bepaalde natie, staat of samenleving. Het is pas wanneer dat blok de macht overneemt dat een echte verschuiving in de machtsbalans plaatsvindt, en de tegen-hegemonie zich vestigt als dé hegemonie.
Gramsci zag een belangrijke rol weggelegd voor academici in het ontwikkelingsproces van een tegen-hegemonie die de hegemonie van het kapitalisme en de heersende elites uitdaagt, en in het uitbouwen van allianties om het historische blok te bouwen. Intellectuelen – dus ook academici – mogen volgens Gramsci zichzelf niet zien als leden van een leidende kaste in een ivoren toren, maar moeten ‘organische intellectuelen’ worden. Zij moeten organisch verbonden zijn met het volk, en hun denken moet gericht zijn op het ontwikkelen van een praxis om de meest gemarginaliseerden en onderdrukten onder dat volk – wat hij de ‘Sub-altern’ noemde – te bevrijden en emanciperen.
Wortels van woke
Wokes hebben volgens mij Gramsci niet goed begrepen, ook al proberen ze zijn ideeën – hegemonie, organische intellectuelen, emancipatie van de Sub-altern – over te nemen. Ze doen dat zonder de notie van het ‘historische blok’ in beschouwing te nemen, dat allianties bouwt over de grenzen van ideologie en klasse, en zonder de materialistische elementen die ook in Gramsci’s analyse van het marxisme centraal blijven. Wokes geven in plaats daarvan blijk van een fetisj voor discours, die zelfs een manke interpretatie is van de ideeën van poststructuralistische en postmoderne denkers. Een simplistisch begrip van de ideeën van in de eerste plaats Foucault en Derrida leidt hen ertoe om uitgebreid te focussen op discoursdeconstructie, en bij uitbreiding de deconstructie van elke denkbare orde. Ook Foucaults ideeën bewonder ik – en in mindere mate die van Derrida. In mijn eerdere werk, vooral in Pleidooi voor radicalisering (2016), waren Foucault en Gramsci regelmatig een inspiratie. Wie machtsdynamieken in een samenleving wil bestuderen, kan niet buiten die twee denkers. Wokes shoppen wat bij de twee, maar zijn niet de intellectuele kinderen van Foucault of Gramsci. Wie waren dan wel hun intellectuele peetvaders?
Boonefaes ziet de wortels van de woke-beweging in de Frankfurter Schule en Critical Theory. De Frankfurter Schule heeft effectief het cultuurmarxisme verder verschoven en de focus op individuele emancipatie en culturele factoren werd daardoor nog prominenter dan bij Gramsci, maar ze bleef binnen een gramsciaanse marxistische logica en dus binnen een modernistische logica, die de effecten van het kapitalisme en de moderniteit op de samenleving, het individu en cultuur analyseert. Pas later leerde een groep academici – geïnspireerd door Gramsci’s notie van hegemonie – van Foucault om machtsverhoudingen te zoeken in taal, in menselijke interactie, in juridische en andere institutionele gedragingen. Dit leidde tot de vorming van Postmodern Critical Theory. Die putte eerder inspiratie uit Foucault, Baudrillard, Derrida en andere postmodernisten dan uit Gramsci. Ze focusten op taal en micro-aspecten van macht, en op institutionele machtsmechanismen. Postmodern Critical Theory leidde in de VS tot meer toegepaste versies, zoals Critical Legal Studies, dat probeert machtsverhoudingen te onderscheiden binnen de context van de wet en juridische praktijk
De kruisbestuiving tussen Critical Legal Studies, de ideeën van de zwarte burgerrechtenbeweging, en zwart nationalisme leidde in de VS tot het ontstaan van ‘Critical Race Theory’ (CRT). CRT leidde tot heel wat uiterst interessante inzichten over hoe racisme zich manifesteert via de wet en juridische praktijk in de VS. Het is pas wanneer CRT zich losmaakt uit het juridische onderzoeksveld en zich begon te focussen op politiek, dat de postmoderne neiging om alles te deconstrueren de overhand nam en leidde tot het brandmerken van elk discours als racistisch of als het valideren van racisme en ‘white supremacy’. Vanuit de rechtenstudies verspreidde CRT zich naar onderwijs, politieke wetenschappen, feminisme – waar het begrip ‘intersectioneel feminisme’ ontstond –, communicatie, sociologie en geschiedenis. De gemene deler van CRT en haar vele variaties: het centraal stellen van ras, en het aanduiden van racistische mechanismen, in de verschillende onderzoeksvelden.
Critical Race Theory: van academische theorie tot activistische vulgarisering
CRT is een huis met vele kamers, met verschillende benaderingen en tendensen. Het leidt soms tot interessante inzichten en komt vaak met valide kritiek van sociale structuren. Het probleem is dat CRT steeds meer activistisch werd, en dat de scheidslijnen tussen de academische wereld en het activisme steeds meer vervaagden.
CRT en andere Critical Theories hebben problematische kanten, maar ze hebben zeker toegevoegde academische waarde en hebben bijgedragen tot een beter begrip van machtsdynamieken en tot het bestuderen van de marges van de samenleving. In de VS leverde CRT – als onderdeel van juridische studies – zelfs een cruciale bijdrage tot een beter begrip van hoe racisme opereerde in non-raciale wetteksten. Zeker in een rechtssysteem dat gebouwd is op jurisprudentie en subjectieve interpretaties door juryleden en rechters is dit van groot belang.
Verwar woke echter niet met CRT. Woke is de vulgarisering van CRT en van gelijkaardige theorieën als Postcolonial Theory. Woke is wat er gebeurt wanneer CRT de academische wereld verlaat en pure ideologie wordt. Schrijvers als Robin DiAngelo en Ibrahim X Kendi trokken CRT uit de universiteit en in de ‘gewone’ wereld. Zij schreven bestsellers met vulgarisaties van vele ideeën die hun oorsprong vinden in CRT. Ook andere Critical Theories ondergingen dat proces. Veelgelezen auteurs als Kendi en DiAngelo zijn echter niet de meest invloedrijke woke ‘content creators’. Het zijn vooral de activisten op straat – maar veel meer nog online – die de meest invloedrijke woke ideologen zijn. Het boek bepaalt de woke agenda niet, wel de hashtag en de meme, en de mobilisering van studenten en activisten. In die zin is woke de activistische popcultuur-vulgarisering van toegepaste Critical Theories in het sociale mediatijdperk.
Ik vind dat Boonefaes dat verschil onvoldoende benadrukt. Zijn kritiek op de problematische kanten van CRT koppelt hij niet los van het woke-fenomeen. Ik begrijp de redenering erachter, maar ik meen dat die nuance nodig is. Ja, CRT is wel degelijk de fundering van woke. Toch is het niet ongebruikelijk dat ernstige academische theorieën aan de basis liggen van reductionistische karikaturen die dan breed verspreid raken en stilaan het hele veld overnemen. Dergelijke dynamieken hebben we ook al gezien bij het liberalisme, marxisme, en andere filosofieën en zelfs religies.
Wel terecht is Boonefaes’ fundamentele kritiek op CRT: activisme heeft een negatieve invloed op onderzoek in de menswetenschappen. Dat activisme kunnen we wel als woke beschouwen, ook wanneer het verschijnt op de universiteiten. Woke als vulgarisatie en militante bewapening van CRT, Queer Theory en andere Critical Theories werd geboren op Amerikaanse universiteitscampussen.
Boonefaes citeert goedkeurend Ramaswamy, die oproept om activisme uit bedrijven en andere instellingen te houden. Dat lijkt me bijzonder problematisch en doet me denken aan mccarthyisme en andere heksenjachten. Het is bizar om zo’n oproep te lezen in een boek dat de vrijheid van meningsuiting verdedigt en cancel culture verwerpt. Even later in het boek verdedigt Boonefaes rechts activisme in de academische wereld, wanneer hij geen probleem ziet met een universitaire ‘studie’ over de kost van migratie die gefinancierd werd door een extreemrechtse partij in Nederland.
Ik mis ook een fundamentele kritiek in het boek op het concept ‘ras’. Meer zelfs, Boonefaes gebruikt de term meermaals, ook al is het geen breed gebruikte term in het Nederlands. Ras staat inderdaad centraal voor woke, en door dit ongefundeerde ideologische concept te gebruiken, begeven we ons op hetzelfde speelveld als de wokes.
Eerlijke analyse
Wel deel ik veel van Boonefaes’ kritiek op CRT en woke. Ook ik geloof dat de beweging aan invloed wint. Haar ideeën filteren door in de mainstream, en die ideeën zijn illiberaal en regressief.
Toch moeten we blijven praten met Critical Theory-academici/intellectuelen en woke activisten. Boonefaes is bijzonder militant in zijn aanpak, gedreven door zijn ontzetting over de racialistische en repressieve ideeën die wokes in het publieke debat brengen. Dat begrijp ik. Maar laat ons ook vooral niet vergeten dat woke niet de eerste poging is om een ideologie centraal te stellen in het culturele en sociale leven. Het opleggen van een pensée unique is niet uitgevonden door woke. Om terug te keren naar Gramsci: woke is een tegen-hegemonie die succesvol aan het worden is. De heersende hegemonie was en blijft neoliberaal en marktgericht. Het is net de symbiose van neoliberalisme en woke die interessant is. Boonefaes komt met een goede, eerlijke analyse van dit fenomeen en roept zelfs op tot het inperken van de invloed van grote bedrijven op het publieke debat.
Zwijg! is een boek dat oproept tot actie. Het is een belangrijk boek voor wie wil begrijpen waarom woke een probleem is, en welke effecten het kan hebben op een samenleving en de politiek, onder andere. Wanneer Boonefaes inzoomt op concrete gevallen en uitingen van de gevaarlijke kant van woke, is hij op zijn sterkst. Dit boek is dan ook bijzonder informatief, en een eye-opener voor wie iets wil leren over woke. Wanneer Boonefaes uitzoomt om te analyseren, verbindt hij zeer goed de punten, en daagt hij ons intellectueel uit.
Ik ben vier. Dat zie ik aan het jaartal achter op de foto waarop we samen op een ezel rijden. Ergens in de bergen in het Spaanse binnenland. We zien er vrolijk uit. Ik lach mijn melktanden bloot. Jij houdt me stevig vast, stel dat die ezel zich misstapt en we de berg afdonderen. Godzijdank voor foto’s die herinneringen maken.
Ik ben zes en ik kan niet slapen. Jij zit naast me op bed en je strijkt over mijn hoofd. Uren aan een stuk. Telkens als je hand stilvalt, schrik ik wakker. “Papa, nog eventjes”, mompel ik. Ik voel me veilig. Het zou toch zonde zijn om op zo’n moment in slaap te vallen.
Ik ben negen. Mama en jij gaan scheiden. Dat wil je niet, dat weet ik. Als troostprijs krijg je mij. Maar het jasje van alleenstaande vader past je niet. Al gauw moet ik je delen met een stiefmama en een stiefbroer. Nu noemen ze dat plus. Voor mij voelt het op dat moment een beetje als een verlies. Van ons.
Ik ben elf. Na een ruzie ben ik thuis ‘gaan lopen’. Naar mijn bomma twee straten verder. Later die avond breng je mijn koffer. Ik denk dat we op dat moment overeen komen dat dit het beste is voor iedereen. Ik geloof dat jij op dat moment oprecht oordeelt dat dit het beste is voor mij. Ik ben ook oprecht blij met deze keuze. Maar het is meteen het einde van ons verhaal dat niet eens echt begonnen was.
Ik ben zevenenveertig wanneer ik ’s morgens vroeg uit bed word gebeld door mijn stiefbroer met het nieuws dat je een hersenbloeding hebt gehad. Op weg naar het ziekenhuis vraag ik me af hoe je dat doet: afscheid nemen van een vader die je eigenlijk niet echt gekend hebt. Paniek. Zoveel blinde vlekken in wat we zijn voor mekaar, zoveel onuitgesproken liefde en frustratie. Zo weinig herinneringen, zoveel niets. Wat moet je met zoveel niets?
Je kwam erdoor, gelukkig. We kregen extra tijd. Om die zee aan verloren tijd in te halen? Om van niets alsnog iets te maken? Ik wil dat wel proberen. Al ben ik nooit de moedigste dochter geweest. Anderen vraag ik moeiteloos de pieren uit de neus, maar bij jou ga ik elke vraag liever uit de weg. Wat is je lievelingskleur? Wat wilde je worden als kind? Heb je mij gemist?
Dus ga ik daarmee beginnen: andere zonen en dochters de pieren uit de neus vragen, over hun vaders. Afwezige vaders, emotioneel of fysiek onbereikbaar, al dan niet gewild, om zoveel verschillende redenen. Schaduwvaders die vanuit de marge van ons leven ons toch mee gemaakt hebben tot wie we zijn.
En tussendoor vertellen wij ons verhaal. Over lievelingskleuren, kinderdromen en gemis.
Dit wordt geen afrekening. Geen ode. Geen verhaal van schuld en boete.
Gewoon een poging om licht te werpen op onze schaduwvaders.
En laat ik zelf het gesprek openen met een bekentenis: ik heb je altijd graag, maar veel te weinig gezien.
Ben jij de zoon of dochter van een fysiek en/of emotioneel afwezige of onbereikbare vader en wil je je vaderverhaal delen met Christina in functie van dit boek? Neem dan gerust contact op: christina.vangeel@ginsonic.be .
Verhalen worden beluisterd en opgetekend met het grootste respect voor privacy en grenzen. Anoniem getuigen kan.
Er zijn academici die zich opsluiten in hun studeerkamer of in hun laboratorium en daar proberen de grenzen van hun vakgebied te verleggen. Over hun bevindingen communiceren ze met collega’s-academici via artikelen in peer reviewed publicaties.
En dan heb je wat de Engelstaligen de public intellectual noemen. De public intellectual is een academicus die algemeen wordt beschouwd als een sommiteit in zijn discipline en daarom, maar ook omwille van zijn wijsheid, door zijn medemensen, door de media, wordt gevraagd om zich – boven het gewoel en de waan van de dag – uit te spreken over de publieke zaak.
Let op, men zal de public intellectual dus niet verwarren met de gewone krantencommentator, zoals ondergetekende. Ze lopen overigens niet dik, de echte public intellectuals, zoals destijds Raymond Aron in Frankrijk, Jürgen Habermas in Duitsland, John Gray in het Verenigd Koninkrijk en Bart Tromp in Nederland, om maar die te noemen.
De Duits-Britse liberaal Ralf Dahrendorf, ooit op een verloren maandag Europees Commissaris, zei eens dat public intellectuals, zoals hij er zelf op de duur ook een was, eigenlijk de moderne hofnarren zijn die openlijk alles betwijfelen wat met gezag heeft te maken, en die de vragen stellen die niemand anders durft op te werpen. Mijn voorkeur gaat evenwel naar de definitie van Václav Havel, voor wie de public intellectual iemand is die het sociale en culturele gewicht van zijn woorden kent en optreedt als de nooit aflatende sociale criticus van politiek en macht.
Enige public intellectual van Vlaanderen
De man die ik hier vanavond bij u mag inleiden, professor Mark Elchardus, is – en ik overdrijf niet – zowat de enige public intellectual die Vlaanderen momenteel rijk is. Precies omwille van zijn ongemeen rijk maatschappelijk discours, maar vooral omdat hij heel nauwkeurig het sociale en culturele gewicht van zijn woorden en van zijn onderzoek wikt en weegt om juist te denken – terwijl andere commentatoren meestal nadenken op een drafje.
Ik heb Mark Elchardus leren kennen via mijn Knack-collega Hubert Van Humbeeck. Tal van keren hebben we met het blad resultaten van het onderzoekswerk van Elchardus gepubliceerd, onder meer naar de denk- en leefwereld van jongeren.
Zijn engagement als voorzitter van de Vlaamse vleugel van de Landsbond der Socialistische Mutualiteiten en bij de sp.a heeft zijn academische werk nooit in de weg gestaan. Hij werd dan weleens door journalisten, die zelden om een cliché verlegen zitten, de huisideoloog van de sp.a genoemd. Maar we weten dat politici de huisideologen van hun partij alleen maar volgen als het hen uitkomt. Dat heeft Bart Tromp destijds ondervonden bij de Nederlandse Partij van de Arbeid en Elchardus bij de sp.a.
Wees er zeker van dat Elchardus met zijn bevindingen de eigen hardleerse partij vaak voor de wielen reed. Het interne gemor heeft hem nooit belet delicate beleidskwesties aan te snijden. Hij was evenmin te beroerd om in volle Dutroux-zaak en Witte Woede de rol van de dolgedraaide media ter discussie te stellen.
De Dikke Elchardus is er
Zijn columns lezend in De Morgen heb ik me vaak afgevraagd: ‘Waar blijft die dikke Elchardus, zijn grote tour d’horizon?’ Wel, die ligt nu in de boekhandel met Reset – en uitgeverij Ertsberg en uitgever Karl Drabbe mogen hiervoor worden geprezen.
Reset is een van de belangrijkste politieke boeken van de afgelopen decennia in de Lage Landen – misschien wel het belangrijkste. En ik hoop dat ook Europese plannenmakers het lezen. Ik bedoel de Europese bedenkers van zogeheten postnationale plannen die ontkennen dat er zoiets bestaat als gemeenschapsvorming. De natie heet dan een beetje denigrerend een ‘imagined community’, zoals dat werd aangeleerd door Benedict Anderson. Alsof Europa zelf geen ‘imagined community’ zou zijn.
Het mag duidelijk zijn: Elchardus heeft met zijn columns in De Morgen en nu met Reset een aantal openliggende zenuwen geraakt. Dat blijkt uit de reacties. Eerder al beweerde Paul Goossens dat Elchardus optrad als de wegbereider van N-VA. Recent nog in De Standaard was er een uitgebreide commentaar van professor Ive Marx die vindt dat Reset een hoog bangeblankemangehalte heeft, en dat Elchardus een gesloten samenleving en economie voorstaat. Ik weet niet waar hij dat heeft gelezen. Ik las wel dat Elchardus oordeelt dat de partijen, die zich van het dossier meester hebben gemaakt, veel te weinig benadrukken dat we van de migratie ook iets positiefs kunnen maken.
Kwesties weghalen uit aangebrande middens
Maar reacties voor en tegen, dat is nu net de bedoeling van een boek als dit. De grootste verdienste van Elchardus is dat hij met Reset een aantal kwesties weghaalt uit de aangebrande middens die ze zich in de loop der jaren hebben toegeëigend.
In Frankrijk is die discussie, ook over identiteit, over de postnationale projecten, over de ultraliberale breekwerf die Europa dreigt te worden en over migratie al veel eerder op gang gebracht door linkse intellectuelen als Jean Daniel en Alain Finkielkraut en anderen, zoals de linkse filosoof Pierre-Henri Tavoillot.
Tavoillot schreef ooit dat de PS van François Mitterrand, Lionel Jospin en François Hollande door het migratieonderwerp als een taboe te beschouwen het gewicht van de integratie op de rug laadden van gewone mensen in de volkse buurten die het dichtst samenleefden met de nieuwkomers. De partijkaders wonen niet in die buurten. Wat de beleidsverantwoordelijken en de progressief gestemde intellectuelen niet belette de les te spellen toen bleek dat de mensen in die wijken de verantwoordelijkheid voor de integratie van de nieuwkomers afwezen.
Eenzelfde houding heeft ook alhier de opmars van extreemrechts bevorderd. Wat de traditionele partijen nooit hebben begrepen – en dat verklaart goeddeels hun wegdeemsteren – is wat een collega van Tavoillot, Jacques Rancière, verwoordde, namelijk dat ‘de strijd tegen extreemrechts en tegen het populisme begint met de strijd tegen het systeem dat extreemrechts en populisme heeft geproduceerd’.
Dat is ook Mark Elchardus niet ontgaan. Maar lees en oordeel vooral zelf.
Kan je eens bondig zeggen waarom je dit boek hebt geschreven, vroeg mijn uitgever.
Liefdesgedichten worden geboren uit gemis; boeken als dit uit bezorgdheid, maar ook uit het verlangen naar hoop.
Tijdens mijn kinder- en jeugdjaren steeg in Europa de productiviteit per hoofd van de bevolking twee keer zo snel als tijdens de laatste twintig jaren van mijn loopbaan. Waarom kunnen wij de grote technologische vooruitgang die we dagelijks ervaren niet meer vertalen in economische winst, in de mogelijkheid meer welvaart te produceren met de dezelfde werktijd, of evenveel welvaart met minder werktijd?
Toen ik voor de eerste keer ging stemmen, in 1965, trok gemiddeld 80 procent van de kiezers in de verschillende Europese landen naar de stembus; vandaag doet iets minder dan 65 procent dat nog. Meer dan zes op de tien Europeanen is van oordeel dat traditionele partijen en politiek niets geven om gewone mensen. In België vindt een kiezer op twee dat stemmen geen zin meer heeft.
Thuis voelen
Tijdens mijn jeugd heb ik dat nooit gehoord, maar nu stemt driekwart van onze medeburgers in met de uitspraak ‘in dit land voelt men zich niet meer thuis zoals voorheen.’ Dat gevoel is bovenal het gevolg van immigratie. Een meerderheid van de inwoners van België, zoals van haast alle Europese landen, stelt dat immigratie hun land verandert op een manier die hen niet zint.
De immigranten en hun afstammelingen voelen zich al evenmin thuis. Acht op de tien Belgische moslims klaagt dat ze na al die tijd nog steeds worden beschouwd als vreemden. Zes op de tien zegt angst te hebben van de haat die zij ervaren. We werden niet alleen een diep verdeelde, maar een pijnlijk verdeelde samenleving. En die verdeeldheid zorgt voor wrange politiek. Politieke tegenstanders worden steeds minder mensen met een ander standpunt, steeds meer moreel verwerpelijke wezens.
Zelfs ons verleden is niet meer veilig. Om de haverklap stuit ik op teksten die ons gedeeld verleden herleiden tot racisme, kolonialisme, onderdrukking, homofobie, kortom tot alles wat datzelfde verleden ons nu net geleerd heeft af te keuren. Hoe nefast is het effect daarvan niet op mensen die hier relatief nieuw zijn, voor wie dat verleden minder doorleefd is? Boeken worden nog niet letterlijk verbrand, maar ‘men haalt er wel veel uit de rekken.’ Jihadisten gaan op die manier om met de getuigen van andere opvattingen dan de hunne. Wij doen dat niet. Het werd hier althans sinds de jaren dertig niet meer gedaan.
Schaamteloos optimistisch
Kortom, het boek is geboren uit de zorg dat onze economie faalt, onze democratie verschrompelt, onze gemeenschap verbrokkelt en dat er al te veel pogingen zijn om ons af te snijden van het verleden dat ons heeft gemaakt tot wat we zijn. En ‘wat wij zijn’ is nu net ons houvast. Het is wat ons hoop geeft. Daarom heb ik een schaamteloos optimistisch boek geschreven. De oorzaken van onze problemen zijn duidelijk en er is een stevig draagvlak voor de oplossingen. Vandaar de titel Reset: laten we, steunend op het verleden dat hier werd gemaakt weer een hoge vlucht nemen, ver boven alles wat ons probeert neer te halen en te verdelen. Het kan.
Blijkbaar wil de Duitse jeugd verandering. Van de ‘Erstwähler’, degenen die voor het eerst mochten gaan stemmen, koos 23% voor Bündnis 90/Grüne (de Groenen) en evenveel voor de liberalen van de FDP. De sociaaldemocraten van de SPD vielen slechts bij 15% van de jonge kiezers in de smaak, de ‘Union’ van de christendemocratische CDU en CSU nauwelijks bij 10%.
Overwinning conceptpartijen
Grüne en FDP zijn ‘conceptpartijen’ die op basis van een bepaald concept of ‘issue’, respectievelijk klimaatbescherming en vrijheid, een bepaald segment van de bevolking aanspreken. De christendemocraten en de sociaaldemocraten richten zich als ‘volkspartijen’ tot alle klassen. Met het begrip ‘volkspartij’ is ook een grote aanhang van tussen 30% en 40% verbonden.
Dat was weleer. SPD en ‘Union’ zijn de laatste decennia beginnen afkalven. De SPD sleepte in deze Bondsdagverkiezingen 25,7 % uit de brand (weliswaar + 5,2% vergeleken met 2017), terwijl de ‘Union’ met 24,1% een verlies van 8,9% boekte tegenover vier jaar geleden. De Groenen behaalden met 14,8% hun beste resultaat ooit, en de liberalen 11%.
Rolf Mützenich, de kersverse fractievoorzitter van de SPD, spotte dat de ene of de andere in ‘beide kleine partijen’ al begint te fantaseren ‘waar hij in de regering en op welke stoel kan plaats nemen’. Inderdaad zijn ze numeriek nog altijd kleiner dan SPD en CDU/CSU, maar zo voelen ze zich niet. Beide weten zich verzekerd van deelname aan een toekomstige coalitie. Ofwel met de sociaaldemocraten – het zogenaamde ‘stoplicht’, de ‘Ampel’ van SPD (rood), geel (FDP), groen – ofwel met de christendemocraten – de zogenaamde Jamaicacoalitie van CDU/CSU (zwart), geel, groen.
‘Cultureel oudbakken’
De spottende opmerkingen van de sociaaldemocraat Mützenich verraden dat de (niet meer zo grote) volkspartijen ‘cultureel oudbakken’ zijn, zoals FDP-voorzitter Christian Lindner opmerkte. FDP-vicevoorzitter Johannes Vogel was nog duidelijker: ‘We zijn in een nieuw systeem met vier middelgrote partijen aangekomen’ en er is een ‘nieuwe politieke modus nodig die niet enkel op zicht vaart, maar ook weer in decennia denkt en gelooft een grote worp voor het land aan te kunnen.’
Aan die uitspraak van Vogel kunnen twee belangrijke vaststellingen worden afgelezen. Ten eerste is het niet meer de SPD of de CDU/CSU die de touwtjes in handen heeft, maar is er een omgekeerde beweging bezig waarbij de middelgrote partijen groenen en liberalen bepalen welk boegbeeld van de volkspartijen uiteindelijk bondskanselier zal worden. Ten tweede heeft Duitsland nood aan een vernieuwing zoals die uit het stemgedrag voor de ‘conceptpartijen’ zou moeten blijken. De volkspartijen zijn logge tankers die maar langzaam vooruit varen en moeilijk wendbaar zijn, Grüne en FDP kunnen er meer vaart achter zetten. Zij steken dan ook de voelhorens uit naar elkaar vanuit het verlangen mee te regeren en vanuit het besef dat ze best samen uitzoeken welke van de ‘grote’ tankers ze willen loodsen.
Versnipperd landschap
De coronapandemie heeft ongetwijfeld het stemresultaat mee bepaald. Bondskanselier Angela Merkel (CDU) heeft niet altijd zo een duidelijke koers gevaren; de politiek van Armin Laschet, de kandidaat-kanselier van haar partij, leek vaak een pak van hetzelfde laken.
De belangstelling voor het klimaat was ietwat ondergesneeuwd, wat – behalve de misstappen van kandidaat-kanselier Annalena Baerbock – de Groenen uiteindelijk toch minder opleverde dan wat de opiniepeilingen met gemiddeld 23% hadden voorgespiegeld. Daartegenover stond dat het sociale weer meer op de voorgrond trad. Toch blijkt uit exitpolls dat de winst voor de SPD niet zozeer voortkomt uit vertrouwen in de partij dan wel in haar kandidaat-kanselier Olaf Scholz. Lindner (FDP) wist de kiezers dan weer te bekoren met zijn hameren op het belang van vrijheid en grondrechten. In tijden waarin de coronamaatregelen wegen op de bevolking, raakte hij er een gevoelige snaar mee.
De radicalen van links en rechts, respectievelijk Die Linke en Alternative für Deutschland (AfD), tellen niet mee. Die Linke geraakt net niet boven de kiesdrempel van 5% (een verlies van 4,3%), maar komt wel in de Bondsdag omdat ze meer dan drie direct gekozen volksvertegenwoordigers heeft. De AfD zakt van 12,6 naar 10,3%, maar blijft wel sterk in de Oost-Duitse deelstaten. Daar heeft ze Die Linke als protestpartij afgelost. Regeren wil niemand met haar. Ook ‘de anderen’, het bonte geheel van partijen die niet boven de kiesdrempel geraken, klimmen samengeteld van 5,2 naar 8,7%, ook dat een teken aan de wand.
Moeilijke gesprekken
Modernisering, vrijheid, redding van het klimaat, dat is het wat de Duitse kiezers allemaal willen. Sommige dingen lijken in tegenspraak met elkaar. Hoe dat allemaal verzoenen? Hoe het klimaat redden zonder de industrie in gevaar te brengen? Hoe meer investeren zonder de belastingen te verhogen? Welke coalitie wordt het uiteindelijk? Wordt het dan toch een ‘Ampel’ omdat de SPD nu eenmaal de winnaar is (ook al mag ook de tweede, in casu CDU/CSU, in principe ook proberen een coalitie op de been te brengen)? Alles hangt er vanaf of de SPD erin slaagt de FDP en de Groenen voor zich te winnen. Scholz geldt als iemand van de rechtervleugel van de SPD, maar de FDP is beducht voor de radicaallinkse stroming binnen zijn partij. De Groenen zelf vrezen het scenario van ‘Kellner und Koch’, waarbij de SPD de ‘kok’ is en zij als kelner mogen opdraven.
Pinar Akbas schrijft al een vijftal jaar columns en opinieteksten over integratie, diversiteit, multicultuur, emancipatie, vrouwenrechten… in Vlaanderen. Sinds deze week heeft ze die teksten gebundeld op pinarakbas.com. In mei 2022 verschijnt haar eerste boek. Bij Ertsberg. Net als in vele van haar columns, brengt Pinar in haar boek een authentiek verhaal, soms gebaseerd op autobiografische elementen, vaak op stille getuigenissen. Maak dus alvast kennis met deze jonge Limburgse auteur op haar fonkelnieuwe site.
