Categorie: Boekvoorstelling

Van de meer dan duizend man die het Vlaams Legioen telde voor zijn omvorming tot de SS-divisie Langemarck bleven er uiteindelijk in 1943, na de gevechten bij Krasny Bor, nog maar 60 over. Zoveel bloed was de VNV-leiding het gebruik van vrijwilligers voor het oostfront als pasmunt voor zijn collaboratiepolitiek waard geweest. En had het puur machtspolitiek gesproken iets opgeleverd? Hadden de militaire inspanningen van de Vlaamse legionairs de droom van een zelfstandig Vlaanderen binnen het Reich dichterbij gebracht?  Het antwoord is gekend.

Minder gekend is hoe het Vlaams Legioen zelf het ervan af bracht aan het oostfront, meer bepaald rond Leningrad. Om meer licht in de nevelen van de geschiedenis te werpen focust Philip Van Quaethem op de militaire gebeurtenissen, niet zonder de politieke context errond te schetsen. Van Quaethem is niet de eerste om over de Oostfronters te schrijven. Klinkende namen zijn hem voorafgegaan zoals Jonathan Trigg met Hitlers’ Flemish Lions, Frank Seberechts met Drang naar het Oosten. Vlaamse soldaten en kolonisten aan het Oostfront en Bruno De Wever met Rebellen aan het Oostfront. In 1970 publiceerde oud-Oostfronter Alfons Toelen – weliswaar anoniem – bij uitgeverij Etnika het tweedelige ‘Vlamingen aan het Oostfront’ (deel 1 over het Vlaams Legioen, deel 2 over de Langemarck-divisie). Een herwerkte versie ervan verscheen enkele jaren later in het Duits onder het pseudoniem Alfons Van Arendonk. Wat tot de meest interessante delen van het werk behoort, dat was het opnemen van een gevechtskaartenatlas. Dit militaire aspect kwam in latere werken echter niet of nauwelijks meer aan bod tot Philip Van Quaethem er een boek aan wijdde.

De auteur schildert minutieus de dramatische lotgevallen van de Vlaamse legioensoldaten. Meer dan 400 bladzijden lang kunnen we de strijd vervolgen die ze leverden in wat niet minder dan de hel moet geweest zijn. Los daarvan was er de wrijving die spreekt uit de titel van het boek: Vlaamse Leeuwen, Duitse bevelen. Inderdaad, de vrijwilligers werden geworven onder de belofte dat ze als Vlamingen onder Vlaamse leiding zouden strijden, maar de organisatie te velde zag er wel even anders uit. Eenmaal in de kazerne aangekomen werden ze geconfronteerd met een Pruisische dril waarbij vergeleken de opleiding in het Belgische leger een ‘gemoedelijk onderonsje’ (p. 51) was. De Duitse Waffen-SS officieren keken aanvankelijk neer op de legionairs uit een land waarvan ze nauwelijks iets wisten. Ze hadden zoals de auteur opmerkt een ‘meerderwaardigheidsgevoel tegenover alle buitenlandse soldaten, ‘Germaanse’ of andere. Het elite-idee van de Waffen-SS was er bij hen ingedrild en zou hen nooit verlaten.’ (p. 405) Die houding veranderde wel ietwat naarmate de Vlaamse legionairs hun taaiheid aan het front bewezen.’ Compagniechef Hans Moyen gaf dat zelf toe: ‘De Vlamingen werden en worden nog onderschat, alhoewel ze steeds werden ingezet waar de nood het hoogst was. Wij Duitsers hadden geen goed oog in jullie, toen we uit Arys (noot: in Oost-Pruisen) vertrokken. Maar wij wisten niets over Vlaanderen of wat jullie bezielde.’ (p. 44)

De klachten over en blunders bij de opleiding noopten Reichsführer SS Heinrich Himmler er zelfs toe om in 1942 de nieuwe commandeur von Lettow-Vorbeck op tournee door Vlaanderen te sturen om, zoals de auteur schrijft, ‘volk en land’ beter te leren kennen. Zelfs het Oberkommando der Wehrmacht meldde in een van zijn frontberichten in 1942 dat het Vlaamse Legioen zich ‘bijzonder onderscheiden’ had (p. 177) Moeten we hieruit afleiden dat de Vlaamse oostfronters als kanonnenvlees werden ingezet? Van Quaethem gelooft dit niet: ‘Het hele oostfront was een vleesmolen en het Vlaams Legioen werd niet meer door de mangel gehaald dan de meeste Duitse eenheden.’ (p. 179)

Het blijft een feit dat de confrontatie met de Duitse legergeplogenheden een cultuurschok betekende voor de Vlaamse legionairs. Bovendien hielden de Duitsers weinig rekening met de Vlaamse gevoeligheden. De omvorming van het legioen in SS-Freiwilligen-Sturmbrigade Langemarck toont dit aan of zoals de auteur schrijft:

‘Hiermee werd ondubbelzinnig de overgang naar de Waffen-SS gemaakt. “Vlaanderen” verdween uit de naam van de eenheid, om plaats te maken voor “Langemarck”, wat enkel verwees naar Duitse gevechten in 14-18. Iets waarmee niet één Vlaming enige voeling had.’ (p. 398)

Rest ons nog de vraag waarom we dit boek publiek voorstellen in het ADVN.

In vergelijking met de voornoemde Alfons Toelen deed Van Quaethem voor zijn onderzoek een beroep op heel wat nieuw of nauwelijks ontgonnen archiefmateriaal, zoals onze archivaris Tom Cobbaert wist te vertellen. Eén van die bronnen is het onderzoeksarchief van Alfons Toelen dat sinds 1992 hier in het ADVN bewaard wordt. Van Quaethem wendde voor zijn onderzoek vooral het illustratie- en kaartmateriaal in het archief aan. Het archief Toelen is niet het enige Oostfront-archief in de collectie van het ADVN. Zo zijn er de archieven van de oud-Oostfrontersvereniging Sint-Maartensfonds (SMF), van de VNV-solidariteitsorganisatie Voor Onze Jongens aan het Oostfront (VOJO), van oorlogsverslaggever Frans Van Immerseel, van grafopspoorders Frans Van Robaeys en vereniging Graven in het Oosten en tal van brieven van Oostfronters aan hun familie en vrienden. Het merendeel van deze archieven is reeds beschikbaar voor onderzoekers, maar ook in de nabije toekomst zal het ADVN verder werken aan de toegankelijkheid van deze archieven. Zo zullen in de komende jaren duizenden foto’s en negatieven met beeldmateriaal van het Oostfront gedigitaliseerd worden en vervolgens gekoppeld worden aan de reeds gedigitaliseerde fiches van VOJO en de SMF-Zoekdienst en meer actuele databanken van onderzoekers. Dit wordt niet alleen technisch een uitdaging, ook de omgang met dit soms toch controversiële onderwerp zal niet altijd evident zijn. Al is het ADVN natuurlijk niet onervaren op dit terrein. Als ADVN zijn we dan ook verheugd dat de onderzoeksvruchten die de auteur hier heeft geplukt, in boekvorm gegoten deze avond aan u kunnen worden voorgesteld. We zullen met veel belangstelling luisteren naar wat de auteur ons in het interview met oud-journalist Flip Feyten nog meer zal weten te vertellen.

Prof. Dr. Dirk Rochtus

Voorzitter van het ADVN (Archief voor Nationale Bewegingen)

Antwerpen, 30 maart 2023

Op 7 maart 2020 beleefden we een gezellige avond met oude vrienden en gelijkgestemden. We zagen heel wat hartelijke begroetingen en omhelzingen. Behalve één opvallende uitzondering. Philippe De Backer was als voormalig LVSV’er en LVV’er ook aanwezig die avond. Wat opviel: hij gaf niemand een hand. Redelijk ongezien. Het coronavirus was op dat moment nog een nieuwsitem zoals er tientallen per dag de revue passeren. Toch liet Philippe die avond al aan sommige gesprekspartners weten dat we voorzichtig moesten zijn. Dat het allemaal wel eens zeer snel zou kunnen gaan. 

Philippe was een man die toen de politiek al een tijdje vaarwel had gezegd. Maar een kalme exit was hem niet gegund. Plots moest hij als federaal minister vol aan de bak in de grootste gezondheidscrisis in honderd jaar.

In zijn boek En Nu is het Oorlog vertelt Philippe in een soort van dagboekstijl over zijn ervaringen als minister in de beginweken en beginmaanden van de coronacrisis. Over hoe hij als biotechnicus een brug probeerde te slaan tussen politiek en wetenschap. We lezen over onduidelijke regelgeving, institutionele chaos en veel te trage beslissingsprocessen. Ook de obsessie van de media met de politique politicienne krijgt een veeg uit de pan. 

Permanente improvisatie

Philippe eindigt zijn boek met een pleidooi voor een overheid die uitblinkt in haar kerntaken. Niet relance, maar een écht hervormingsplan zou prioriteit nummer één moeten zijn. Net als het LVV is Philippe kritisch voor het vastgeroeste land dat België is. Geen enkele politieke partij slaagt erin een momentum te creëeren voor een grote hervorming. Ook het Vivaldi-regeerakkoord is het zoveelste teleurstellende Belgische compromis geworden. We draaien eindeloos rondjes in een land dat op veel vlakken mentaal de 21e eeuw nog niet heeft betreden. De Belgische politiek is permanente improvisatie. 

Het is daarom hoogtijd om het narratief te wijzigen. Geen staatshervorming meer waarbij geld wordt doorgesluisd naar het zuiden van het land in ruil voor meer Vlaamse bevoegdheden. Bij de volgende staatshervorming moeten we in de eerste plaats een kerntakendebat voeren, en vervolgens bepalen op welk niveau die taken het best vervuld worden. 

Herstel band tussen burger en politiek

De analyses en kritieken die Philippe in zijn boek naar voor schuift, zijn zeker treffend en pertinent. Persoonlijk wil ik  daar echter een kritiek aan toevoegen. Namelijk een kritiek op de te grote rol die de uitvoerende macht kreeg in deze crisis. Het parlement, de mensen waarvoor wij kiezen, werd volledig in de schaduw gesteld door een alomtegenwoordige uitvoerende macht. Een afwezig parlement, apathische burgers en een dalend vertrouwen in onze politieke instellingen creëeren een ideale storm waarin vrijheidsbeperkende maatregelen makkelijker kunnen worden doorgedrukt.

We zien vandaag, met de nieuwe coronamaatregelen, hoe verregaande vrijheidsbeperkingen met een vingerknip doorgeduwd worden. Vervreemde burgers staan erbij en kijken ernaar. We moeten hier absoluut waakzaam voor zijn. De band tussen burger en politiek moet dringend hersteld worden. Een eerste stap zou een herwaardering van het parlement kunnen zijn, een herwaardering van het democratisch debat, een herwaardering van de rol van onze volksvertegenwoordigers.

Philippe wordt door veel politieke analisten beschouwd als een zeldzaam lichtpuntje binnen de politieke klasse die het virus moest bestrijden. Het is ironisch te moeten vaststellen dat de best presterende minister een afscheidnemend politicus was, een politicus die geen angst meer moest koesteren voor de kiezer. Dat is alarmerend. Philippe stond en staat bekend als een gedegen politicus, het typevoorbeeld van de zogenaamde dossiervreter. De politique politicienne is nooit aan hem besteed geweest. Strategisch zaken lekken naar de pers of eindeloos gespin behoren niet tot zijn politiek DNA. Volgens sommige waarnemers moet je echter dat politieke spel, dat meedogenloze, in de vingers hebben om een toppoliticus te zijn. En dat, beste vrienden, moet ons zorgen baren.

Minder overheid én betere overheid 

Het is hoog tijd voor bezinning en actie. België is een hardnekkige particratie waar een klein groepje politici alle belangrijke beslissingen neemt. Die particratie overvleugelt vaak de administraties en is vooral bezig met de waan van de dag en de korte termijn. België was daardoor niet voldoende voorbereid op de coronacrisis.

Dat onvermogen om zaken aan te pakken, blijft niet beperkt tot corona. Ons land slaagt er ook al jaren niet in om belangrijke dossiers op te lossen. Pensioenen, klimaat, onderwijs, begroting, allen smeken ze om daadkrachtig optreden. Het LVV pleit niet alleen voor een ontvetting van de staat, maar ook voor een herwaardering van de staat. Minder overheid én een betere overheid.

Philippe looft in zijn boek terecht de inzet en competentie van vele personen binnen de administraties, het leger en de private sector. Laat dit een les zijn voor de toekomst: minder particratie en politique politicienne, maar meer beleid gebaseerd op data en langetermijndenken, meer respect voor de expertise van de administratie én een parlement dat zijn controlerende rol ten volle vervult. 

---

Op 28 oktober stelden Philippe De Backer en Ertsberg het boek En nu is het oorlog voor op een boekvoorstelling in het Zuiderpershuis (Antwerpen), in samenwerking met het Liberaal Vlaams Verbond, het Humanistisch Verbond en het Provinciaal KaderInstituut. LVV-voorzitter Thibault Viaene verwelkomde het publiek met bovenstaande woorden.